NEPREKIDNA JE BORBA SA VODOM U VOJVODINI

"Treba se roditi, odrasti i živeti u ovoj beskrajnoj niziji. Treba dubinski i do srži osetiti ove jade sa vodom i muke bez vode i tu večnu borbu sa vodom i čežnju za vodom. Ako su vlažne godine - opasnost i nesreća, ako je sušna godina, nevolja još veća".

Inž. Nikola Mirkov, idejni tvorac Hidrosistema Dunav-Tisa-Dunav

Ne bez razloga kažemo da Vojvodina nije dar prirode, nego je od prirode oteta. Veliki deo njenog prostora stvoren je ljudskim delovanjem. Pre 250 godina veći deo Vojvodine bio je pokriven močvarama, barama i trsticima, naseljen veoma retkim stanovništvom. Uredjenje voda omogućilo je naseljavanje ovih prostora i privredni razvoj.

Prvi značajniji radovi na uredjenju voda u Vojvodini dogodili su se u Sremu, u IV veku, za vreme rimske vladavine, iskopom kanala za odvodjenje vode, koji je i danas u funkciji. Organizovani hidromelioracioni radovi započeti su u XVIII veku, regulisanjem Starog Begeja i iskopom veštačkog korita Plovnog Begeja dužine 70 km. Izgradnjom još dva spojna kanala poboljšano je oticanje vode i plovnost Begeja, ali nije izbegnuta opasnost od poplava.

Na području Bačke, naročito u njenom južnom delu, do početka XVIII veka bilo je podvodno više od 50% zemljišta, a naseljavala su je 2-3 stanovnika na km2. Prokopavanjem kanala od Sivca do Vrbasa (1785-1787.) i odvodjenjem suvišnih voda preko Crne Bare u Tisu, a zatim izgradnjom plovnog kanala izmedju Dunava i Tise stvoreni su uslovi za život i privredni razvoj. Uredjenje zemljišta prati kolonizacija, započeta za vreme vladavine Marije Terezije. Bez odvodnjavanja kolonizacija nije mogla biti uspešna, pa je Josif Kiš, inženjer Komorske administracije, najpre preduzeo kopanje kanala izmedju Kule i Vrbasa, a zatim još jednog, većeg, dužine 30 km. Ovaj kanal kopan je 1786. godine.

Nakon velikog učinka odvodnog kanala Sivac-Vrbas, Kiš je, zajedno sa bratom Gaborom, počeo raditi na projektu plovnog kanala koji bi spojio Dunav i Tisu. Početkom radova na izgradnji bačkih kanala smatra se maj 1793. godine. Gradjeni su u periodu od 1793. do 1901. godine, u četiri etape: od Bačkog Monoštra do Bačkog Gradišta (1973-1802.), od Bezdana do Bačkog Monoštora (1842-1856.), od Baje do Bezdana i od Malog Stapara do Novog Sada (1871-1875.) i od Bačkog Gradišta do Starog Bečeja (1895-1901.).

Kanal Bački Monoštor-Bačko Gradište završen je 1793. godine. Na njemu su izgradjene 4 prevodnice: na vodozahvatu kanala kod Bačkgo Monoštra, kod Malog Stapara, Vrbasa i ušća kanala kod Bačkog Gradišta. Na kamenu postavljenom kod prevodnice isklesan je tekst na latinskom jeziku (PRIMA HUNGARIAE CATARACA EXSTRUCTA SUMPTIBUS SOCIETATIS, PER FRATRES GERMANOS, NATIONE HUNGAROS, JOSEPHUM, GABRILEM KISS, INVENTORES, DIRECTORES OPERIS).

Izgradnju kanala pratile su brojne teškoće (podzemne vode, dunavske vode, radna snaga, mehanizacija). Kanal Bezdan-Dunav-Bački Monoštor je gradjen 1842. god. jer je Dunav promenio tok. Iskopan je produžni kanal i izgradjena prevodnica Bezdan. Izgradnja ove prevodnice ima poseban značaj, jer je to prva prevodnica u Evropi kod koje je izvedeno podovdno betoniranje. Najpre je izgradjena fabrika betona sa svim potrebnim alatima, jer se betoniranje nije smelo prekidati. Radove je izvdio inž. Mihalik, a sve je bilo besprekorno organizovano. Na prevodnici se nalazi ploča na latinskom jeziku koja u slobodnom prevodu glasi: "Za vreme cara Franje Josifa I srećnovladajućeg izgradjena je ova PREVODNICA. U Evropi do tada jedina od betona a pod pokroviteljstvom ministra trgovine viteza Tegenburga i guvernera Komitata Koronina Kronberga. Podignuta je po C.R. edilu inspektoru Joanu Mihaliku godine 1855-1856.".

Plovidbeni put Dunavom skraćen je za oko 220 km, a Tisom oko 70 km. Mora se imati u vidu da su plovila vukli konji, ili čak ljudi, pa je skraćenje plovnog puta bilo veoma važno. Početkom 1802. godine kanal je pušten u eksploataciju, a njegova ekspoatacija je koncesijom poverena Akcionarskom društvu. U narednom periodu izgradjeni su kanali Baja-Bezdan i Mali Stapar-Novi Sad. Kanal Baja-Bezdan je dužine 44,5 km i ima dve prevodnice. Kanal Mali Stapar-Novi Sad je dužine oko 70 km sa 4 prevodnice.

Akcionarsko društvo je 1827. godine odlučilo da kanal bez naknade preda državi jer se suočavalo sa brojnim teškoćama, koje su, izmedju ostalog, bile rezultat neodržavanja kanala, samo njegove eksploatacije.

Radovi na regulaciji Tise započeti su 1855. godine. Na toku Tise kroz Vojvodinu izgradjeno je 11 proseka. Time je dužina od oko 230 km smanjena na oko 167 km. Time je voda dobila veći pad, a zadržavanje vode značajno smanjeno. Zbog regulacionih radova na Tisi, na njenom spoju sa kanalom, kod Starog Bečeja izgradjena je prevodnica koju je projektovao čuveni inženjer Ajfel.

Kompleksno i višenamensko uredjenje voda u Vojvodini postignuto je izgradnjom Hidrosistema Dunav-Tisa-Dunav. On je u funkciji od 1977. godine, a čine ga kanalska mreža dužine 649 km (od kojih je 600 km plovno), brana na Tisi kod Novog Bečeja, 25 ustava, 16 prevodnica, 5 crpnih stanica i drugi objekti. Njegova osnvona namena je prijem i odvodjenje suvišnih unutrašnjih voda sa oko milion hektara i on ovu funkciju u punoj meri ispunjava. Za odbranu od poplava izgradjeno je 1362 km nasipa i drugih zaštitnih objekata kojima se od velikih voda štiti oko milion hektara zemljišta sa 260 naselja i drugi brojni objekti.

Hidrosistem je projektovan za dovodjenje vode za navodnjavanje 510.000 ha zemljišta za snabdevanje vodom ribnjaka, naselja i industrije, za plovidbu, prihvatanje i odvodjenje otpadnih voda, razvoj turizma i sportova na vodi i td.

Uredjenje voda u Vojvodini povereno je  Javnom vodoprivrednom preduzeću "Vode Vojvodine" Novi Sad.

Kada danas pogledamo oko sebe i vidimo obradjena polja u ravnici i život koji se razvija, nama se sve to čini normalno i uobičajeno. Retko pomislimo na činjenicu da se milion hektra Vojvodine nalazi ispod nivoa velikih voda u rekama koje kroz nju protiču.

Sve što su stvorile mnoge genercije kroz tri veka, mogla bi upropastiti jedna generacija koja bi napustila dalju borbu sa strašnom vodenom stihijom i prestala da osmišljeno deluje na održavanju i daljem unapredjenju vodnog režima.

Mira Šogorov, JVP "Vode Vojvodine"